MOS-actiefiche: Een ontbijt met lef!

Wat is er aan de hand?

‘Ik ben al blij dat ze ‘s morgens iets willen eten!’ Herkenbare uitspraak? Heel wat basisscholen organiseren jaarlijks minstens wel een ontbijt, een paasbrunch, of een andere (ochtendlijke) activiteit die met gezonde voeding te maken heeft. Hoe maak je als school echter een ontbijt of brunch, met en voor je leerlingen, dat èn echt gezond is, èn rekening houdt met moeder aarde, èn betaalbaar blijft? Een ontbijt of brunch met LEF (Lokaal, Ecologisch, Fair). Zullen we dat samen met de leerlingen uitzoeken?

Hoe zit het in elkaar?

De leerlingen worden (volgens niveau) betrokken bij de voorbereidingen van een gezond ontbijt of brunch op school. Ze onderzoeken de betekenis van gezonde en duurzame voeding in de ruime zin. Onderstaande niet- limitatieve vragenlijst kan helpen bij het opzetten van het onderzoek.

Over mezelf

  • Ontbijt ik elke morgen? Waarom wel/niet?
  • Wat eet ik als ontbijt? Wat drink ik bij mijn ontbijt?
  • Wat eet ik graag/niet graag/wil ik wel proberen?
  • Wat eet ik als tienuurtje?
  • Als ik het bekijk binnen de voedingsdriehoek, waar bevindt zich mijn ontbijt/tienuurtje?
  • Zit ik daarmee goed, of kan het beter? En wat kan ik doen om het te verbeteren?
  • Wordt er thuis veel of net weinig voedsel verspild/weggegooid? Waarom gebeurt dat?
  • Hoe kan ik daar anders met omgaan? Zie ook lessenpakket Kostbare Kost

Over ons voedsel

  • Wat is populair voedsel en wat net niet? Hoe komt dat?
  • Welke rol hebben reclame en winkels hierin? Hoe beïnvloeden ze ons? Zie ook lessenpakket Lekker Gezond
  • Waar komt ons voedsel vandaan? Neem hierbij ingrediënten van een gezond ontbijt.
  • Hoeveel kilometers legde dit ingrediënt af om tot bij ons te geraken?
  • Hoe gebeurde het transport (fiets, vrachtwagen, boot, vliegtuig, …)?
  • Wat is de impact van luchtvervuiling op onze gezondheid?
  • Hoe worden groenten en fruit verbouwd? Hoe gebeurt dat veelal in de veeteelt?
  • Hoe worden slaatjes (bv. kipsla) en charcuterie bereid?
  • Hoe gaat de plaatselijke boer om met eventuele ziekten en plagen? Gebruik van kunstmest, pesticiden, antibiotica (veeteelt) versus ecologische landbouw.
  • Wat zijn de eventuele gevolgen van kunstmest, pesticiden en antibiotica voor onze gezondheid? En   voor de natuur?
  • Hoeveel voedsel wordt er jaarlijks in België verspild/weggegooid? In de wereld? Wat vind je daarvan?
  • Wat kunnen we uit dit alles concluderen?

Over het gezond ontbijt/brunch op school

  • Rekening houdende met het voorgaande onderzoek en de conclusies daaruit: met welke ingrediënten kunnen we aan de slag om een echt gezond ontbijt met zo weinig mogelijk voedselkilometers te  maken?
  • Vinden we op wandel/fietsafstand van de school producenten die zelf voedsel (groenten, fruit, eieren, …) verbouwen en verkopen? → korte keten
  • Kant-en-klare slaatjes zijn meestal duurder en bevatten veel vetten e.d. Kunnen we recepten (uit)vinden met verse ingrediënten die voldoen aan de criteria gezond en weinig voedselkilometers?
  • Kunnen we de kostprijs per persoon voor het gezond ontbijt/een gezonde brunch berekenen?
  • Hoe zorgen we ervoor dat we niet te veel voedsel aankopen, zodat het voedselverlies tot een  minimum beperkt blijft? Kunnen we dat vooraf berekenen? Wat doen we met eventuele overschotten?

Wat gaan WIJ eraan doen?

Actie 1:
Voorafgaand aan het gezond ontbijt op school, brengt elke leerling op basis van de analyse van het eigen ontbijt (zie ‘Over mezelf’), gedurende één week haar/zijn ontbijt en tienuurtje in kaart. Op het einde van de eerste week worden de resultaten klassikaal geanalyseerd en besproken. Op basis hiervan worden verbeteracties voorgesteld, waarbij elke leerling zich engageert om deze uit te voeren.
Gedurende de daaropvolgende twee weken blijven de leerlingen de samenstelling van hun ontbijt en tienuurtje (laten) noteren, tekenen, of fotograferen. Minstens eenmaal per week worden de resultaten besproken, en indien nodig bijgestuurd of aangevuld met nieuwe acties. Het uitwisselen van gezonde en (uiteraard) lekkere recepten wordt hierbij warm aanbevolen!

Actie 2:
Op basis van de ervaringen uit actie 1 stellen de leerlingen een menu samen voor het gezond ontbijt/de gezonde brunch op school. Deze menu voldoet aan de volgende criteria:

  • komt tegemoet aan de aanbevelingen van de voedingsdriehoek;
  • houdt rekening met specifieke voorkeuren (vegetarisch, veganistisch, halal, allergieën, …);
  • de voedselkilometers worden zoveel mogelijk beperkt;
  • de hoeveelheid wordt dusdanig berekend dat er zo weinig mogelijk voedselverlies is;
  • voor eventuele overschotten wordt een oplossing gezocht (verdelen, schenken, potluck, …).

De leerlingen worden actief betrokken bij het koken en maken van eventuele gerechten, het dekken van de tafels volgens de regels van de kunst, en bij het afruimen en afwassen (indien mogelijk).

Wie doet mee? Wie kan helpen?

  • Mama’s en papa’s, oma’s en opa’s zijn essentieel om van deze actie een succes te maken. Bespreek vooraf met hen wat er staat te gebeuren, wat de bedoeling is, welke de criteria zijn, en of ze er thuis actief willen op toekijken of, waarom niet, zelf meedoen.
  • Het gezond ontbijt is een kans om lokale voedselproducenten in de kijker te zetten. Leg hen uit wat de bedoeling is, en aan welke criteria het ontbijt/brunch moet voldoen.
  • Bestaat de schoolbevolking uit verschillende culturen? Leuk! Grijp deze kans om nieuwe smaken te ontdekken en laat ouders komen helpen. Weliswaar met aandacht voor de vooropgestelde criteria.
  • De gemeente kan helpen bij het in kaart brengen van de lokale voedselproducenten.
  • Eerlijke handel is een essentieel onderdeel van gezonde voeding. De plaatselijke wereldwinkel weet er alles over en helpt graag verder. Maar eerlijke handel gaat niet alleen over eerlijke prijzen voor de boeren in het zuiden. Evengoed geldt dit voor de lokale landbouwer. Kies je voor fairtradeproducten uit de wereldwinkel? Houd dan zeker de criteria gezond en voedselkilometers in het achterhoofd.
  • Kan de school een plaatselijke (TV-)kok strikken om mee de schouders onder het ontbijt/brunch te zetten? Doen! Blijf ook hier rekening houden met de vooropgestelde criteria.

Iedereen mag het weten!

  • Zet de leerlingen creatief aan de slag met het ontwerpen en aanmaken van een menukaart. Hang deze uit op de plaats waar de ouders hun kinderen opwachten.
  • Vermeld op de menukaart en eventuele affiches het opzet van de activiteit. Vermeld indien mogelijk tevens het aantal voedselkilometers dat de gerechten hebben afgelegd.
  • Licht toe waarom jullie voor een bepaalde leverancier kozen (korte keten, biologisch, voedselkilometers, ...)
  • Deel het initiatief via de gekende en door de school gebruikte mediakanalen.
  • Nodig notabelen en de media uit. Maak van de gelegenheid gebruik om (door te kinderen) toe te lichten hoe jullie te werk gingen en welke de criteria waren.
  • Getuig op fora en overlegmomenten met andere scholen over jullie aanpak. Wissel ervaringen uit. Leer van elkaar.

Wat ik niet wist

In Vlaanderen gaat elk jaar zowat 907.000 ton voedsel verloren! Dat is immens veel en nauwelijks voor te stellen. In de Vlaamse huishoudens gaat jaarlijks zo’n 33 kg de vuilnisbak in. Omgerekend wordt er per persoon per dag ongeveer 90 gram perfect eetbaar voedsel weggegooid. (bron: lessenpakket Kostbare Kost)

Let op!

Een gezond en duurzaam ontbijt past binnen één van de strategieën om te werken aan een gezond en duurzaam voedingsbeleid op school. Om je actie dus duurzaam in je schoolwerking te verankeren werk je best een voedingsbeleid uit (zie ook weblink). Vergeet niet om iedereen hier zoveel mogelijk bij te betrekken!

Aanknopingen met ODET

Lager onderwijs 

Maatschappij: 2.2, 2.5

Ruimte: 4.3

Natuur: 1.17, 1.26

Interessante links

www.gezondleven.be: Dé website over gezond leven (dus niet alleen over voeding). Hieronder vind je alvast enkele voor scholen interessante linken op deze website. Maar ga gerust zelf op onderzoek!

www.gezondleven.be/themas/voeding/voedingsdriehoek: Het licht
in de duisternis voor gezonde voeding.

www.gezondleven.be/leerlijnen: Een volledige leerlijn over alle aspecten van gezonde en duurzame voeding. Ga aan de slag met het team en laat gezonde en duurzame voeding het hele schooljaar doorheen alle leerjaren terugkomen.

www.gezondleven.be/settings/gezonde-school/een-voedingsbeleid-op-school: een goede leidraad voor de scholen die gezonde en duurzame voeding in hun werking willen verankeren.

gezond ontbijt

Wist je dat...

Wist je dat … uit de voedselconsumptiepeiling (2014) blijkt dat kinderen (6 – 9 jaar) gemiddeld slechts 96 gram groenten en 120 gram fruit per dag eten?